Patron Yapay Zeka, İşçi İnsan: Organizasyon Şeması Nasıl Tersine Dönüyor?

Biz yapay zeka ile işlerimizi daha verimli hale getirsek mi, nasıl yapsak diye düşünürken, globalde işin ne kadar uçlarda konuşulmaya başlandığına dair bir örnek ile başlamak istiyorum.

Bizim tereddütlerle yaklaştığımız yapay zeka, San Francisco’da bir dükkan kiraladı, günlük işlerde çalışan insanları işe aldı, bir dükkan açtı ve satışlara başladı…

Andon Labs adında bir girişim, Andon Market adını verdikleri canlı bir perakende deneyi başlattı.

Luna adındaki otonom yapay zeka ajanının eline bir şirket kredi kartı, bir telefon numarası ve internet bağlantısı verdiler ve “gerisini sen hallet” dediler.

Kontrolü tamamen Luna devraldı;

• İnternet’e girip, kariyer sitelerinde ilanlar açıp, yerel boyacıları buldu, onlara ne yapacaklarını telefonla anlattı ve ödemelerini yaptı.

• Dükkanın konseptini, logosunu, ne satması gerektiğini, ürünleri seçti.

• Kasayı yönetmek ve rafları doldurmak için de iş ilanları hazırladı, telefon mülakatları yaptı ve fiziksel güç gerektiren bu işleri yapmaları için insanları işe aldı.

• Müşteriler dükkana girip, ürünlerini seçip, self-servis kasadan ürünleri okutup, alışverişlerini yaptılar.

• Sosyal medya fenomenleri böyle bir dükkanın varlığını duyunca akın ettiler ve canlı yayınlarla bu yapay zeka yönetimli dükkandaki alışveriş deneyimlerini paylaştılar.

---

Tersine Dönen Organizasyon Şeması: “Fiziksel API’ler” Olarak İnsanlar

Dışarıdan bakanlar bunu ilginç bir teknoloji deneyi olarak görüyor. Bir sohbet botunun mahallede küçük bir dükkan yönettiği o sevimli, viral hikayelerden biri sanıyoruz.

Ama işin mutfağındakiler biz, Andon Market’e baktığımızda bambaşka bir şey görmeliyiz.

Geleneksel organizasyon şemasının tam şu an, gözlerimizin önünde tersine döndüğüne şahit oluyoruz.

Kabul gören ortak kanı, yapay zekanın işe en alttan başlayacağı yönündeydi.

Yapay zekanın ayak işlerini, şoförlüğü, ağır kaldırmayı ve temel veri girişini otomatikleştireceğini; insanların ise en tepede rahatça oturup strateji, sermaye dağıtımı ve yönetimle ilgileneceğini varsayıyorduk.

Evet bunları çok iyi yapabilir ve yapmalı ama daha ötesi de var gördüğünüz gibi…

Yapay zeka kasiyerin yerini almadı. Yapay zeka mağaza müdürünün yerini aldı.

Strateji, bütçe ve karar alma gücü yapay zekanın elinde. İnsanlar ise sadece fiziksel API’ler* konumunda.

Genel amaçlı donanımlar (yani fiziksel robotlar) henüz yeterince ucuz veya güvenilir olmadığı için, insanlar yazılımın komutlarını yerine getirmek üzere saatliğine kiralanan biyolojik robot kollar haline gelmiş durumda.

Bu, kavramsal anlamda devasa bir değişim.

💡 Küçük Bir Not: API (Uygulama Programlama Arayüzü), iki yazılımın birbiriyle konuşmasını sağlayan köprüdür. Yazar burada insanları, yapay zekanın gerçek dünyayla etkileşime geçebilmek için kullandığı “fiziksel arayüzler” olarak tanımlamış oluyoruz.

---

Telefonu Şarj Etmek İçin Nükleer Reaktör Kullanmak

Tam bu noktada, kendimize biraz rahatsız edici bir soru sormamız gerek.

Siz yapay zekayı ne için kullanıyorsunuz? Dün yapay zeka kullanarak ne yaptınız mesela?

Çoğumuzdan gelecek cevaplar şuna benzeyecek;

“Bir e-posta taslağı hazırladım, bir dokümanı toparladım, bir toplantıyı özetledim, belki biraz metin yazdırdım...”

Bunlar güzel kullanım senaryoları. Gerçekten de zaman kazandırıyor.

Ama yukarıdaki uç örnekten de yola çıkarak, elimizdeki potansiyeli tekrar düşünmek lazım.

Bugün Türkiye’de çoğu işletme hala yapay zekayı kullanmıyor. Kullanan “vizyoner” azınlık da, bu büyük potansiyelle şu an oyun oynuyor gibi.

Bu şuna benziyor; bir telefonu şarj etmek için koca bir nükleer reaktör kullanıyoruz.

Çoğu işletme bu ilk “oyun” aşamasında sıkışıp kalıyor çünkü “güvenli” olan bu.

Bunun kendince bir mantığı da var: Yapay zeka hata yapar, bu yüzden insanları işin içinde tutmalıyız, her şeyi gözden geçirmeliyiz ve kontrolü elimizde tutmalıyız. Bu, son derece makul bir temkinlilik.

Ama şunu da unutmamak lazım; cesur rakiplerimiz, bizim yapay zeka otonomisine alışmamızı beklemiyor. Onlar “yapay zeka asistanı” ile “yapay zeka operatörü” yelpazesinde bir yerdeler ve çok hızlı ilerliyorlar.

Bunu benim söylemem bir şey ifade etmiyor tabi ama 6 ay en geç 1 yıl içinde bu rekabetin hangi noktalara gelebileceğini kendi gözlerinizle göreceksiniz…

---

“Liderliği Nasıl Yok Ederiz” Deneyi

“Ya bu iş Amerika’da falan böyledir, Türkiye’de kimse bu işlere girişmez” diyenler için mutlaka izlenmesi gereken bir deney bırakıyorum;

Düşünme yapısını acayip takdir ettiğim bir sanatçı var. Sadece “sanatçı” demek doğru olur mu bilmiyorum, modern insanın sınırlarını sanat bakış açısıyla zorlayan bir düşünür demek daha doğru geliyor; Bager Akbay.

“Başımızda bir yönetici olmadan da işler yürür mü?” sorusuna ilginç bir deneyle cevap bulmaya çalışıyor.

İnternette sahte bir kimlik açıp, birbirini yolda görse tanımayacak bir sürü insanı ufak tefek işler için saatlik ücretle işe alıyor. İşin en çılgın tarafı şu: Bager sürecin hiçbir aşamasına kendi fikrini katmıyor; sadece birinden gelen metni alıp diğerine “bunu çevir”, ondan geleni başkasına “buna bir tasarım yap” diyerek paslayan canlı bir algoritma gibi davranıyor.

Başlarında emir yağdıran bir patron, yön gösteren bir lider ya da vizyoner bir küratör olmayan bu tamamen kopuk yabancılar grubu, topu topu 2.000 TL gibi komik bir bütçeyle, sıfırdan uluslararası, tam teşekküllü bir sanat sergisi organize etmeyi başarıyor.

Yani bu deney bize aslında şunu çok net yüzümüze çarpıyor: İletişimi ve sistemi doğru kurarsan, o gözümüzde çok büyüttüğümüz patronlara veya yöneticilere hiç ama hiç gerek kalmayabilir.

---

Gerçek Faydayı Bulmak: Asistandan Operatöre

Yapay zekadan gerçek anlamda bir kaldıraç etkisi yarattığını gördüğümüz işletmeler, sabahtan akşama kadar prompt girenler değil. Yapay zekaya tam olarak neyi devretmek istediklerini netleştiren ve bunun için gereken altyapıyı kuran şirketler.

Bu, “tamamlanmış işin” neye benzediğini tanımlamamız gerektiği anlamına geliyor.

Yapay zekaya işi yürütmesi için gereken araçlara erişim izni vermemiz lazım. Onay mekanizmaları (her adıma dur demek) yerine korkuluklar (sınırları belirlemek) inşa etmek gerek. Ve şu an uyguladığımız onay mekanizmalarının çoğunun, denetim kılığına girmiş bürokrasi olduğu konusunda kendimize dürüst olmamız gerekiyor.

Asıl mesele, bir işi yürütmesi için yapay zekaya yeterince güvenip güvenmediğimiz değil.

Asıl mesele, rakiplerimizin yapay zekası dışarıda satış yaparken, bizim hala atılan her e-postayı onaylamak zorunda kalan taraf olma lüksümüzün olup olmadığı.

Özetle, yapay zekayı çalışanlarımızın daha hızlı iş yapmasını sağlayan basit bir araç olarak görmeyi bırakmamız gerekiyor.

Yapay zekaya neyi tamamen devredip bir daha arkamıza bile bakmayacağımızı ve bunu nasıl “güvenli” bir şekilde tasarlayabileceğimizi irdelemeye başlamamız lazım. Fırsat boşluğu tam olarak burada.

Bazı rakipleriniz bu konuda sizden ileride ama çoğunluğu konunun ciddiyetinin farkında bile değil. Bu da demek oluyor ki harekete geçmek için hala vaktimiz var.

Next Big App’te otomasyonlar kurarken veya Tap Grow ile kurumlara, telefonda insan gibi doğal konuşabilen yapay zekayı otomasyonlarını ölçeklendirirken, amacımız hiçbir zaman bir süreci sadece 10% daha hızlandırmak olmadı. Amacımız, orta kademe yönetimin tüm katmanlarını es geçebilmemizi sağlayacak şekilde; yapay zekanın mantığı, yönlendirmeyi ve pürüzleri üstlendiği bir sistem inşa etmek oluyor.

Luna bunun kaba ve henüz çok erken bir versiyonu. Ama işin temelindeki fizik kuralları oldukça sağlam.

Yazılım sonsuz ölçeklenebilir ve sudan ucuz. Yönetim ve sermaye dağıtımı dediğimiz şeyler ise temelde sadece “bilgi işleme” süreçlerinden ibaret. Ama gerçek dünyanın fiziksel olarak manipüle edilmesi (beden gücü) pahalı, yavaş ve zor.

Sözün özü, gelecek şu yöne doğru gidiyor; bilgiyi yapay zeka işleyecek, insanlar ise fiziksel dünyayı yönetecek. Peki biz bu sürece ne kadar hızlı adapte olacağız?